Yapay Zekaya Doğru Soru Sorma Rehberi: Öğrenciler İçin Örneklerle

Aynı yapay zeka aracına iki öğrenci aynı konuyu soruyor; biri işine yarayan bir cevap alıyor, diğeri genel geçer bir paragraf. Fark çoğu zaman modelde değil, sorunun nasıl sorulduğunda. Yapay zekaya verilen bu talimatlara istem (İngilizcesiyle prompt) deniyor. Bu yazıda iyi istem yazmanın ilkelerini, yapay zeka şirketlerinin kendi rehberlerine dayanarak ve öğrenci örnekleriyle anlatıyoruz.

Altın kural

Anthropic'in istem rehberinde "altın kural" olarak şu öneri yer alıyor: yazdığın istemi, konuyu bilmeyen bir arkadaşına göster ve ondan bu talimatı uygulamasını iste. O karışıklık yaşıyorsa yapay zeka da yaşar.

Rehber, yapay zekayı zeki ama işe yeni başlamış bir çalışan gibi düşünmeyi öneriyor: ne kadar yetenekli olursa olsun, senin dersini, hocanın beklentisini ve ödevin amacını bilmiyor. Bunları ne kadar net anlatırsan sonuç o kadar iyi olur.

1. Açık ve net ol

Hem Anthropic hem Google'ın rehberleri ilk olarak açık ve belirli talimatlar vermeyi öneriyor.

• Zayıf: "Fotosentezi anlat."
• Güçlü: "Lise son sınıf düzeyinde fotosentezi anlat. Işığa bağlı ve ışıktan bağımsız tepkimeleri ayrı başlıklarda ver, her biri en fazla 5 cümle olsun."

2. Bağlam ve amaç ver

Anthropic'in rehberine göre bir talimatın arkasındaki sebebi açıklamak, modelin amacını daha iyi anlamasını ve daha isabetli cevap vermesini sağlıyor. Google'ın rehberi de modelin ihtiyaç duyduğu bilgiyi isteme eklemeyi öneriyor.

• Zayıf: "Bu metni kısalt."
• Güçlü: "Bu metin bir burs başvurusundaki motivasyon mektubum. 300 kelime sınırı var ve şu an 450 kelime. Kişisel örnekleri koruyarak kısalt."

3. Biçimi belirt

Google'ın rehberi, cevabın biçimini (tablo, liste, paragraf) açıkça söylemeyi öneriyor. Biçimi belirtmek, cevabı tekrar düzenlemekle geçecek zamanı kurtarır.

• "Cevabı üç sütunlu bir tablo olarak ver: kavram, tanım, örnek."
• "Her madde bir cümleyi geçmesin."

4. Örnek göster

Anthropic'e göre örnekler, cevabın biçimini, tonunu ve yapısını yönlendirmenin en güvenilir yollarından biri; rehber en iyi sonuç için 3-5 örnek öneriyor. Örneklerin gerçek işine benzemesi ve birbirinden yeterince farklı olması gerekiyor. Google'ın rehberi de istemlere her zaman örnek eklemeyi öneriyor.

Örneğin kelime kartı hazırlatıyorsan, istediğin biçimde iki kart yazıp "bu biçimde 20 kart daha hazırla" demek, biçimi sözle tarif etmekten çok daha iyi sonuç verir.

5. Uzun belgede soruyu sona koy

Uzun bir makale, ders notu ya da rapor üzerinde çalışırken Anthropic'in rehberi belgeyi istemin başına, soruyu ve talimatları sonuna koymayı öneriyor. Rehbere göre soruyu sona koymak, özellikle karmaşık ve çok belgeli girdilerde testlerde cevap kalitesini yüzde 30'a kadar artırabiliyor.

Birden fazla belge veriyorsan her birinin başına adını yazmak da hangi bilginin nereden geldiğini ayırt etmeyi kolaylaştırır.

6. Büyük işi parçala

Google'ın rehberi karmaşık görevleri daha basit parçalara ayırmayı, gerekirse istemleri birbirine zincirlemeyi öneriyor. Bir dönem ödevini tek istemde istemek yerine:

1. Önce konu için bir ana hat iste.
2. Ana hattı kendin düzenle.
3. Her bölüm için ayrı ayrı geri bildirim ya da kaynak önerisi iste.

7. Rol ver

Anthropic'in rehberine göre modele bir rol vermek, davranışını ve tonunu işine göre odaklıyor; tek bir cümle bile fark yaratıyor.

• "Bir istatistik dersi asistanı gibi davran ve benim çözümümdeki hataları bul."
• "Staj mülakatı yapan bir insan kaynakları uzmanı gibi bana soru sor."

8. Kısıt koy

Google'ın rehberi, modelin neyi yapıp neyi yapmaması gerektiğini söyleyen kısıtlar eklemeyi öneriyor.

• "Cevabı doğrudan verme; önce ipucu ver."
• "Yalnızca yüklediğim ders notunu kullan, dışarıdan bilgi ekleme."

9. Dene ve düzelt

İlk istem her zaman en iyisi değil. Google'ın rehberi farklı ifadeler denemeyi ve istemin içeriğinin sırasını değiştirmeyi öneriyor. İlk cevap istediğin gibi değilse neyin eksik olduğunu söyle: "Daha kısa olsun", "Bir örnek daha ekle", "Teknik terimleri açıkla".

Öğrenciler için hazır şablonlar

Aşağıdaki şablonları kendi dersine göre doldurarak kullanabilirsin:

• Konu anlatımı: "[Ders] dersinde [konu] konusunu [seviye] düzeyinde anlat. Önce tek cümlelik bir özet ver, sonra 3 örnekle açıkla, en sonda kendimi sınamam için 3 soru sor."
• Sınav provası: "Yüklediğim nota göre 10 çoktan seçmeli soru hazırla. Cevapları en sonda ver ve her cevabın notta hangi bölüme dayandığını yaz."
• Metin geri bildirimi: "Bu paragrafı akademik bir ödevde kullanacağım. Anlam bütünlüğü, dil bilgisi ve akış açısından değerlendir; düzeltmeleri doğrudan yapma, önerilerini madde madde yaz."
• Kod hatası: "Şu Python kodunda bu hatayı alıyorum: [hata]. Hatanın sebebini açıkla ve düzeltmeyi adım adım göster."
• Makale özeti: "Yüklediğim makaleyi özetle: araştırma sorusu, yöntem, temel bulgular ve sınırlılıklar başlıklarıyla. Her başlık en fazla 3 cümle olsun."

Yapılmaması gerekenler

• Kişisel veri paylaşma. Başkalarına ait bilgileri içeren belgeleri yüklemeden önce bu bilgileri çıkar.
• Cevabı sorgusuz kabul etme. Özellikle kaynak, tarih ve sayısal sonuçları kendin doğrula.
• Kuralları unutma. Ödevde yapay zeka kullanımıyla ilgili dersin kuralları her zaman önce gelir; ayrıntılar için Ödev ve Sınav Hazırlığında Yapay Zeka yazısına bakabilirsin.

Aynı soru, üç farklı istem

İlkelerin farkını görmenin en iyi yolu, aynı isteği adım adım iyileştirmek. Bir istatistik ödevi üzerinden gidelim.

Birinci deneme: "Standart sapmayı anlat."

Bu istemle genel bir tanım gelir; hangi seviyede, ne kadar uzun ve hangi örnekle anlatılacağı belirsizdir.

İkinci deneme: "Standart sapmayı üniversite birinci sınıf istatistik dersi seviyesinde anlat ve bir örnekle göster."

Seviye ve örnek eklendi; cevap daha kullanışlı olur ama biçimi hâlâ modelin tahminine kalmış.

Üçüncü deneme: "İstatistik dersinde standart sapmayı anlamakta zorlanıyorum; varyansla farkını karıştırıyorum. Birinci sınıf seviyesinde anlat: önce bir cümlelik sezgisel tanım, sonra 5 sayılık küçük bir veri kümesi üzerinde adım adım hesap, en sonda varyansla farkı iki maddede. Hesapta her adımı ayrı satırda göster."

Bu istemde amaç (neden zorlandığın), seviye, biçim ve kısıt var. Cevap doğrudan senin eksiğine yönelir.

Göndermeden önce kontrol listesi

Önemli bir istemi göndermeden önce şu beş soruyu kendine sor:

1. Amaç: Bu cevabı ne için kullanacağım, modele söyledim mi?
2. Bağlam: Dersin seviyesi, ödevin konusu, elimdeki belge verildi mi?
3. Biçim: Liste mi, tablo mu, paragraf mı; uzunluk belli mi?
4. Örnek: İstediğim sonucu bir örnekle gösterebilir miyim?
5. Kısıt: Modelin yapmaması gereken bir şey var mı (cevabı doğrudan vermemek, dışarıdan bilgi eklememek gibi)?

Sık yapılan hatalar

Uzun sohbet mi, yeni sohbet mi?

Aynı konu üzerinde çalışırken sohbeti sürdürmek bağlamı korur; model önceki mesajları hatırlar. Konu tamamen değiştiğinde ise yeni sohbet açmak daha iyi sonuç verir, çünkü önceki konuşma yeni soruyu gereksiz yere etkileyebilir. Ödev başına bir sohbet ya da proje kullanmak düzenli çalışmanın kolay bir yolu.

Kurum ya da iş yeri adına kullanırken

İyi bir soru bağlam ister; ama iş yerinde bağlam çoğu zaman kurumun bilgisidir. Müşteri adı, sözleşme maddesi, iç yazışma ya da yayımlanmamış bir rakam, sorunun içine yazıldığı anda o araca girmiş olur. Kurum adına soru yazmadan önce üç soruyu netleştir:

• Veri kimin? Kurum adına yaptığın işte metin, tablo, kod ya da belge çoğu zaman sana değil; kuruma, müşterisine ya da iş ortağına aittir.
• Yazılı bir yapay zeka politikası var mı? Varsa oku. Yoksa işe başlamadan önce yöneticine ya da sorumlu birime sor.
• Hangi araç, hangi hesap, hangi bilgi? Politika belirli araçlara, kurumsal hesaplara ya da belirli bilgi türlerine izin veriyorsa yalnızca o sınırlar içinde kullan. Kişisel hesabınla kurum verisi girmek, iyi niyetle yapılsa bile kurala aykırı olabilir.

KVKK'nın 2026'da yayımladığı iş yeri dokümanı da kişi adı, tarih ve konum gibi ayırt edici ayrıntılar yerine genel anlatım kullanılmasını öneriyor. Kurumların bu kuralları nasıl yazdığını ve bir politikada neler bulunduğunu Şirketler İçin Yapay Zeka Politikası yazısında anlattık.

Sıkça sorulan sorular

İstem (prompt) nedir?

Yapay zekaya verilen talimat ya da sorunun kendisi. İyi yazılmış bir istem amacı, bağlamı ve istenen biçimi açıkça belirtir.

Yapay zekaya kaç örnek vermeliyim?

Anthropic'in rehberi en iyi sonuç için 3-5 örnek öneriyor. Örneklerin gerçek işine benzemesi ve birbirinden yeterince farklı olması gerekiyor.

Uzun bir belge üzerinde soru sorarken nelere dikkat etmeliyim?

Belgeyi istemin başına, soruyu ve talimatları sonuna koy. Anthropic'in rehberine göre bu, karmaşık girdilerde cevap kalitesini artırıyor.

Bu ilkeler bütün yapay zeka araçlarında geçerli mi?

Açık talimat, bağlam, örnek ve biçim belirtme gibi temel ilkeler hem Anthropic'in hem Google'ın rehberlerinde yer alıyor; farklı araçlarda da işe yarar.

Kaynaklar